قواعد

قواعد درس 5 :
اعراب فعل مضارع : فعل مضارع معرب است مگر در دو حالت :

1 – وقتی كه با نون مؤنث بیاید ، یعنی ( صیغه 6و12)

2 – وقتی كه با نون تأكید «ن - «نّ» بیاید) و اعراب فعل مضارع سه قسم است:

الف) رفیع

ب) نصب

ج) جزم

الف ) رفع مضارع : فعل مضارع مرفوع است زمانی كه با حروف ناصبه ( أنْ ، لَنْ ، كی

، اذَن، حتّی ، لام تعلیل و ...) و حروف جازمه (لام امر، لای نهی ، لَمْ ، لمّا) و

ادوات شرط ( إنْ ، ما ، مَنْ، متَی و ...) همراه نباشد. مثل : یكتُب (مرفوع با ضمه)

، یَدْرُسانِ ( مرفوع با ثبات نون اعراب) ، تَعْلمینَ (مرفوع با ثبوت نون اعراب) ،

یذهبونَ (مرفوع با ثبوت نون اعراب)

ب)نصب مضارع: فعل مضارع با (فتحه )منصوب میشود و در افعال خمسه (مثنی ها ، جمع

مذكر غایب و مخاطب ، مفرد مؤنث ، یعنی صیغه های 2و3و5 و 8و 9 و 10 و 11)با حذف

نون اعراب ، منصوب می شود ، اگر یكی از حروف ناصبه قبل از آن بیاید ، مثال :

أن : أُحُبُّ أنْ ادْرُسَ (منصوب با فتحه)

لَنْ : لن تبْلُغُوا المجد الاّ بالتّعبِ( منصوب با حذف نون اعراب)

كی : اجْتهدی أیّتها الطالبةُ كی تبْلُغی هدَفكَ . (منصوب با حذف نون اعراب)

لام التعلیل : احترمُ والدیّ لأنال رضا الله . (منصوب با فتحه)

حتبی : سأصْعَدُ الجبلُ حتّی ابْلُغَ القّمةُ . (منصوب با فتحه)

فاء سببیة : آن است كه بعد از فعل نفی، طلب (امر یا نهی) و یا بعد از «لیْتَ یا

لعلّ » می آید) یا لیْتنی كُنْتُ مَعهُم فأفوزَ فوزاً عظیماً . (منصوب با فتحه)

نكته : حرف «أنْ» از حروف مصدری است و این حرف با فعل بعد از خود به مصدر تأویل

می شود و مصدر مؤوّل نامیده می شود.

مانند: اُحبُّ أنْ أدْرُسَ = اُحبُّ الدّراسةُ ، اُریدُ انّ أكْتُبَ = أُریدُ الكتابة.

ج) جزم مضارع : فعل مضارع مجزوم می شود در صورتی كه یكی از حروف جازمه بر سر آن

بیابد و حروف جاز مد بر دو قسم اند، یك قسم فقط یك فعل را جزم می دهند. و عبارتند از

: لمْ و لمّا ، لام امر، لای نهی

متمم دیگر از حروف جازمه دو فعل را جزم می دهند كه فعل اول «فعل شرط» و فعل دوم

«جواب شرط» نامیده می شود و این ادوات شرط جازمه عبارتند از : «انْ ، مَنْ ، ما،

متی ، مَهْما ، اینمار....

توجه : «انْ» حرف شرط است ولی بقیه اسم شرط هستند و در جمله نقش می پذیرند.

 

 

 نكته ها :

 

1. فعل مضارع همچنین بعد از افعال طلب مانند امر و نهی نیز مجزوم می شود،‌مانند:

 

 

    

 

 

 

 

     جمله اسمیه و جمله فعلیه

قواعد درس6

 

 

الف)‌جمله ی اسمیه : جمله ی اسمیه آن است كه از مبتدا و خبر تشكیل شده باشد

مانند:

الكتابُ / صدیقٌ

مبتدا و مرفوع / خبر و مرفوع

اصل آن است كه مبتدا معرف و مقدم و خبر نكره و مؤخّر باشد.

چه وقت خبر بر مبتدا مقدم می شود؟ در دو مورد تقدیم خبر بر مبتدا واجب است .  

 

 

 1.زمانی كه خبر شبه جمله (ظرف یا جارومجرور) و مبتدا نكره باشد.مانند:

 

 

 

فی الصّف / مصباحٌ

جارومجرور ، خبر مقدم محلاَ مرفوع / مبتدا ی مؤخر و مرفوع نكره

 

 

 

  2. هر گاه خبر «اسم استفهام» باشد بر مبتدا مقدم می شود، مثال :

 

 

 

أیْنَ الكتاب ؟ كیْف حالكَ

أینَ : خبر مقدم محلاً مرفوع

الكتاب: مبتدای مؤخر و مرفوع

كیْف:خبر مقدم محلاً مرفوع

حالك : مبتدای مؤخر و مرفوع

كَ : مضاف الیه و محلاً مجرور  

 

 

 

  انواع خبر : خبر بر سه نوع است:

 

 

 

1) مفرد : خبری است كه جمله یا شبه جمله نباشد، مثل : الطّالباتُ مجتهداتٌ

الطّالباتُ : مبتدا و مرفوع

مجتهداتٌ : خبر مفرد و مرفوع

2) جمله : خبری كه جمله ی اسمیه یا فعلیه باشد.مثل: الطّالباتُ یجتهدن فی

دروسهنّ.

الطّالباتُ : مبتدا و مرفوع

یجتهدن فی دروسهنّ : جمله فعلیه محلاً مرفوع

3) شبه جمله : الطّالباتُ فی المكتبة

الطالباتُ : مبتدا و مرفوع

فی المكتبة : خبر جار و مجرور محلاً مرفوع

نكته : هنگامی كه خبر مفرد «مشتق» (اسم فاعل یا مفعول، اسم تفضیل و صفت

مشبهه) باشد با مبتدا از لحاظ نوع «عدد» غالباً مطابقت می كند.

مانند : العلمُ مفیدًٌ . المؤمنان اصحانِ . المؤمناتُ ناصحاتٌ.

هنگامی كه خبر جامد باشد نیازی به این مطابقت نیست. مانند :

الصّمتُ زینةٌ . العلماءُ میراجُ الامّة.  

 

 

  ضمیر فصل :

 

 

 

ضمیر فصل یا «عماد» همان ضمیر منفصل مرفوع است كه غالباً در میان مبتدا و

خبر معرفه آورده می شود تا خبر از تابع( صفت و یا ...) تشخیص داده شود.

مثال:
النبّی هم المفلحون، الله هوالغنیّ الحمید.

نكته : ضمیر «فصل» از جهت عدد و جنس با مبتدا مطابق است و معنی جمله را

تأكید می كند و آن را می توانیم به (تنها یا فقط) معنی كنیم و این ضمیر از نظر نحوی محلی از اعراب را ندارد

.
ب) جمله فعلیه : جمله ی فعلیه آن است كه از فعل و فاعل تشكیل شده باشد. مثل :
جاءَ التلمیذُ . جاءَت التلمیذةُ
جاءَ : فعل

التلمیذ: فاعل و مرفوع

جاءَت : فعل

التلمیذة : فاعل و مرفوع  

 

 

 

  انواع فاعل : فاعل سه نوع است:

 

 

 

1)       اسم ظاهر : كتَبَ التّلمیذُ

2) كتَبْتُ الدّرس

3) ضمیر مستتر : التّلمیذُ كَتَبَ

2)       نكته : گاهی فاعل به صورت «مصدر مؤوّل» می آید، یَحْسُنُ أنْ تجْتهد مصدر

مؤولش می شود یحْسُنُ اجتهادُك. تلاش نو تحسین می شود.

عامل فاعل چه چیز است؟ عامل فاعل :

1)فعل است ،مانند :جاء التلمیذ ، یا مصدر است. 2) اسم فاعل یا صفت مشبه است،

مانند : الطّالبُ مستترٌ قلْبُهُ بنورالله ك الكریمُ حسنةٌ اخلاقُه .